Thạch Thất nổi tiếng vì có 3 phường múa rối nước đặc sắc: Thạch Xá, Bình Phú, Chàng Sơn, từng một thời đi biểu diễn châu Âu, giành nhiều giải thưởng trong các dịp Festival Huế. Tuy nhiên hiện nay, nghề múa rối nước ở đây đang dần mai một, các phường rối ít có dịp biểu diễn, lớp trẻ không mấy người còn biết điều khiển những con rối… Trước tình hình đó, tỉnh Hà Tây quyết định tổ chức Liên hoan múa rối nước toàn tỉnh vào ngày 28-6 sắp tới với hi vọng cứu lấy những giá trị văn hoá đang dần mai một.

Biểu diễn như…hát rong

Ba phường rối của Thạch Thất, mỗi phường có một đội múa, xây dựng một thủy đình ở trung tâm làng với những đặc điểm riêng: Chàng Sơn múa dây, Thạch Xá múa sào. Chàng Sơn tự hào vì có các trò “Ngô Quyền đánh quân Nam Hán”, “Hai Bà Trưng dẫn quân” thì Thạch Xá có “phi ngựa chém chuối”, “leo cây đốt pháo”, “rồng phun nước”, “mời trầu”… Phường rối làng Ra (Bình Phú) đã vinh dự được đi biểu diễn ở Mỹ và các nước châu Âu, góp phần giới thiệu văn hoá Việt Nam. Năm 2003, đoàn làm phim Nhật Bản đã đến phường rối nước làng Ra quay phim cho chương trình giới thiệu “Đặc sắc văn hóa châu Á”, phát trên đài NHK. Năm 2004, phường rối Chàng Sơn đã tham dự Festival Huế với 9 tiết trò thì có 4 tiết trò đoạt giải (hai giải A, hai giải B).

 Thế nhưng hôm nay trở lại Chàng Sơn, Bình Phú, khung cảnh đã đổi thay khá nhiều. Các phường rối có vẻ đã “nằm im” khá lâu. Thuỷ đình lềnh bềnh rác rưởi, nước đục ngầu. Ông Nguyễn Văn Dậu, nghệ nhân 71 tuổi ở Chàng Sơn cho biết: “Lâu rồi Chàng Sơn không tổ chức được buổi biểu diễn múa rối nào, bộ rối nhiều con đã hỏng, mối mọt gần hết. Hoạt động biểu diễn chủ yếu trông chờ vào việc đi xin tài trợ. Năm có kinh phí thì tổ chức một lần, thường là vào những ngày lễ làng (17-2 hoặc 17-7), nhiều năm không xin được đành thôi. Mãi tới năm 2001, quĩ Ford  tài trợ cho Chàng Sơn 50 triệu để làm bộ rối mới. Nhờ đó mà rối nước Chàng Sơn phục dậy được phần nào.”

      Việc biểu diễn tại địa phương đã mờ nhạt, cơ hội để những phường rối này được tham gia tại những chương trình lớn càng ít. Ngoài lịch biểu diễn định kỳ ở Bảo tàng Dân tộc học mỗi năm một lần, các phường rối này không có địa chỉ nào để diễn thường xuyên. Vậy là để cứu phường rối, các nghệ nhân tâm huyết đành mang rối nước đi biểu diễn rong. Nhưng muốn biểu diễn rối nước phải có thuỷ đình, ao to, nước sâu. Vì thế, với những chiếc thuỷ đình di động nhân tạo cồng kềnh, các con rối lại khó di chuyển linh hoạt khiến việc biểu diễn thường không được thành công như mong đợi.  

Người già mặn mà, thanh niên hờ hững

      Không chỉ được biết đến là những nơi có nghề múa rối nước lâu đời, cả ba phường rối đều có nghề truyền thống rất phát triển: Chàng Sơn có nghề mộc, Bình Phú có nghể mây tre đan, Thạch Xá mạnh về chè lam. Những năm gần đây, kinh tế Chàng Sơn, Bình Phú giàu lên trông thấy với nhiều ngành nghề mới, khắp nơi cảnh buôn bán sầm uất, nhà cao tầng mọc lên. Sự phát triển kinh tế lại dường như đối lập với việc bảo lưu, phát huy các giá trị  truyền thống mà rối nước chỉ là một ví dụ. Mải mê với việc làm kinh tế, người dân không còn thời gian cho việc thưởng thức các giá trị văn hoá. Chỉ còn lớp người già đầy tâm huyết vẫn cố công bảo tồn.

      Ông Nguyễn Văn Phú-81 tuổi, nghệ nhân nhiều tâm huyết với rối nước ở phường Thạch Xá bùi ngùi: “Làm công việc này cũng chẳng khác gì mua vui cho thiên hạ, có mấy ai sống được bằng nghề. Một buổi diễn nhiều lắm được một vài triệu thì chi phí “rải đường” đã mất quá nửa, đội múa lại có tới 25 người. Có nhiều chuyến đi anh em trong đoàn phải bỏ tiền túi ra đóng góp, một vài lần như thế là chẳng còn mấy người mặn mà nữa”.

       Hoạt động truyền nghề lại cho lớp trẻ cũng gặp không ít khó khăn. Một phần vì bây giờ lớp trẻ có nhiều thú vui hiện đại nên ít quan tâm tới các loại hình nghệ thuật dân gian. Một phần vì múa rối nước không đủ nuôi sống những người sống hết mình vì nó. Lớp học do nghệ nhân Nguyễn Văn Dậu tổ chức (từ năm 2005) hoạt động được một thời gian rồi cũng lại “chìm” luôn vì cánh thanh niên còn đi xa học hành, làm ăn, bộ phận ở lại làng cũng phải tranh thủ làm kinh tế.

Múa rối: Vẫn “rối” chuyện bảo tồn

Trong cuộc trao đổi với chúng tôi về phương án bảo tồn múa rối nước ở địa phương, ông Kiều Bá Thuyên (trưởng phòng Văn hóa thông tin huyện Thạch Thất) cho biết: “Việc khôi phục các loại hình văn hoá dân gian truyền thống trong đó có rối nước chưa thực sự có những chương trình mang tính “dài hơi”, chưa xây dựng được phương án, kế hoạch cụ thể. Hiện tại ngành văn hoá huyện vẫn phải trông chờ vào nỗ lực của các địa phương, các phường rối”.

      Ông Khuất Văn Minh –giám đốc Nhà Văn hoá huyện Thạch Thất-đơn vị trực tiếp quản lí các Câu lạc bộ múa rối nước ở địa phương cũng bày tỏ băn khoăn: “ Bảo lưu các giá trị văn hoá phi vật thể như múa rối nước là việc làm cần thiết. Song Nhà văn hoá cũng đang gặp khó khăn vì chưa được các cấp chính quyền quan tâm hỗ trợ. Các tiết trò đều xưa cũ, nội dung đơn điệu nhưng lại chưa thể xây dựng các tiết trò mới vì không đủ tiền đầu tư cho một bộ rối mới chi phí tới cả trăm triệu đồng. Kêu gọi tài trợ cá nhân cũng khó vì loại hình này ít cho lợi nhuận nên nhiều người không mấy mặn mà”.

 Khả năng liên kết phát triển du lịch của ba phường rối ở Thạch Thất là có thể thực hiện vì vị thế địa lí liền kề nhau lại nằm trong khu du lịch tâm linh chùa Tây Phương-một trong những điểm du lịch hấp dẫn nhất của tỉnh Hà Tây. Bên cạnh đó, các phường rối nước cũng cần thay đổi linh hoạt hơn phương thức biểu diễn. Trò rối dân gian xưa thường không có bài vở, không có lời thoại, chỉ cốt để khán giả vui. Nay các tiết trò cần có kịch bản cụ thể, dàn dựng kì công hơn. Mặt khác cũng cần quan tâm tới việc xây dựng các tiết trò mới, bổ sung đề tài cuộc sống đương đại trong các chương trình biểu diễn để múa rối nước gần hơn với khán giả. 

        Trước nguy cơ múa rối nước có thể thất truyền, tỉnh Hà Tây đã quyết định tổ chức Liên hoan múa rối nước toàn tỉnh vào ngày 28-6 tới đây. Thuỷ đình Thạch Xá được chọn làm địa điểm tổ chức. Tham dự liên hoan lần này có tất cả 5 đội (3 đội của Thạch Thất, 1 đội của tỉnh Hà Tây, một đội của Nhà hát múa rối TƯ). Việc tổ chức liên hoan lần này phần nào cho thấy chính quyền địa phương đã dành sự quan tâm nhiều hơn tới công tác bảo tồn và phát huy múa rối nước. Không khí chuẩn bị cho liên hoan đã sôi nổi ở các phường rối ở Thạch Thất. Nên chăng những liên hoan như thế này cần được tổ chức thường niên để thu hút nhiều hơn sự quan tâm của chính quyền địa phương cũng như nhân dân đối với loại hình nghệ thuật này!