Sau khi được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia (1997), khu mộ cổ Đống Thếch (xã Vĩnh Đồng-Kim Bôi-Hòa Bình) đang từng ngày trở thành hoang tích. Đường vào di tích lởm chởm đất đá, nhà bảo vệ bỏ hoang, không một bóng người, cổng sắt bị trộm lấy mất, tường bao bị phá vỡ 21m… Mường ma-thánh địa của người chết-nơi ghi dấu nhiều nét văn hóa đặc sắc tập tục mai táng của người Việt cổ đang “ngủ quên” ngay trước sự bất lực của chính quyền địa phương.

Đống Thếch bị bỏ hoang

Hòa Bình có bốn xứ Mường nổi tiếng bí ẩn và giàu có: Bi, Vang, Thàng, Động. Mỗi nơi đều có những nghĩa địa dành riêng cho quan lang, thổ tù (những người có chức tước ngày xưa), nhưng chỉ khu mộ cổ Đống Thếch của Tổng huyện Mường Động xưa vẫn tồn tại đến ngày nay. Dòng họ Đinh Công một thời lừng lẫy về quyền lực đã chọn nơi đây-thế đất hình miệng rồng làm khu an táng để đời đời nối nghiệp ăn nên làm ra, giàu có, làm quan.

Trước năm 1945, Đống Thếch vẫn được coi là xứ sở của người chết, cọp beo và các vị thần linh. Khi đó vẫn còn hàng nghìn ngôi mộ, rừng đá dày đặc, cao sừng sững bị bao phủ bởi rừng cây cổ thụ, vô cùng âm u, lạnh lẽo. Truyền rằng khu mộ cổ như một mê trận kì bí, người lạ lạc vào sẽ chẳng tìm được lối ra, thành xương trắng giữa rừng. Đó là câu chuyện được thêu dệt nên để làm cho Đống Thếch càng bí ẩn, linh thiêng. Đến năm 1946, Quân giải phóng đã đến nơi này để luyện quân. Từ đó người dân mới bớt sợ, cũng theo chân bộ đội vào rừng mộ. Những năm 80 của thế kỷ trước, dân Mường Bi mất mùa kéo xuống đào mộ tìm đồ cải táng (quan lang xưa khi chết thường chôn theo rất nhiều của cải), nhiều người tìm được thạp đồng, trống đồng, bát đĩa thời nhà Thanh trở nên giàu có. Những kẻ săn lùng đồ cổ đã đến đây, chẳng mấy chốc rừng đá rộng lớn đã tan hoang. Chính quyền địa phương can thiệp quá muộn màng.

Năm 1997, Đống Thếch được công nhận là Di tích lịch sử khảo cổ cấp quốc gia. Khi di tích được khoanh vùng bảo vệ thì rừng mộ đá rộng lớn chỉ còn 9 ngôi mộ, và hiện nay chủ yếu phục vụ cho nghiên cứu khoa học, khảo cổ. Bảo tàng Hòa Bình là đơn vị trực tiếp triển khai dự án trùng tu, bảo vệ di tích. Với tổng kinh phí đầu tư 600 triệu đồng, dự án chia thành hai giai đoạn: Giai đoạn 1-tiến hành sửa sang, nâng cấp đường từ quốc lộ 12B vào khu di tích, xây tường bao, nhà bảo vệ; giai đoạn hai cho xây dựng nhà sàn mô phỏng lại những sinh hoạt văn hóa của người Mường ở khu B. Thế nhưng dự án chưa triển khai xong thì đã… hết tiền. Vậy là mọi thứ vẫn dở dang. Mới chỉ có hệ thống tường bao là hoàn chỉnh. Song tường bao quá thấp lại không có hàng rào bảo vệ, trẻ chăn trâu vẫn thường trèo tường vào vẽ bậy lên những mộ đá (trong quan niệm của người Mường, cột đá là vật linh thiêng, là sợi dây nối cõi trời và cõi đất. Người Mường kị mái che vì cho rằng như thế là linh hồn sẽ không siêu thoát). Con đường mòn heo hút dẫn vào khu di tích vẫn lởm chởm đất đá, ngày mưa đất đỏ lầy lội…

Mới đây, chúng tôi có mặt tại Đống Thếch, rừng mộ đá không khác một hoang tích bị bỏ quên lâu ngày nằm lọt thỏm giữa thung lũng Chiềng Động. Theo lời người dân, trận bão số 5-năm 2007 đã làm đổ 21m tường bao của khu A (khu trung tâm) nhưng đến nay vẫn chưa được xây lại. Ngay trong khuôn viên rộng 3ha của khu di tích, người dân vẫn tự ý canh tác, trồng mía, đỗ tương, ngô, sắn… Lý giải thực trạng này, ông Bùi Đức Òm-Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Đồng cho biết: “Do xã không có đủ kinh phí chi trả cho hoạt động trông nom, bảo vệ di tích nên đành phải để cho người dân canh tác, coi đó là hình thức “trả công”, nếu không sẽ vừa lãng phí đất vừa lo khu di tích sẽ bị cỏ dại che lấp”. Lời giải thích ấy xem ra cũng có lí bởi Vĩnh Đồng là một xã nghèo trong diện 135, đất canh tác ít, khu di tích trước đây lại vốn dĩ là đất trồng lúa hai vụ của người Chiềng Động.

Lúng túng phương án bảo tồn

Chúng tôi đã tìm đến Bảo tàng Hòa Bình-đơn vị trực tiếp triển khai dự án bảo tồn di tích để tìm hiểu thêm thông tin. Anh Nguyễn Anh Dũng-Trưởng ban quản lí di tích của Bảo tàng cho biết: “Khó khăn nhất vẫn là vấn đề kinh phí. Hằng năm, ngân sách từ các chương trình mục tiêu quốc gia rót xuống nhỏ giọt, địa phương lại có tới 38 di tích cấp quốc gia, trong đó phân nửa đang trong tình trạng xuống cấp. Vì thế việc đầu tư cần phải “quay vòng”, di tích nào được rót tiền rồi đành “nhường” cho di tích khác. Hơn thế Đống Thếch chỉ là di tích khảo cổ, chủ yếu phục vụ cho các đoàn nghiên cứu văn hóa Hòa Bình, rất khó thu hút khách du lịch”.

UBND xã Vĩnh Đồng đã tính đến việc giao khu di tích cho dòng họ Đinh trông nom, nhưng lại gặp phải sức ép từ phía nhân dân. Vĩnh Đồng vốn là “thủ phủ Mường Động” khi xưa, còn Đống Thếch là thánh địa bất khả xâm phạm của dòng họ Đinh Công. Dòng họ Đinh xưa nhiều đời có người làm quan lang, thổ tù cai quản xứ Mường Động, có công nhiều trong việc khai hoang lập bản, lập mường nhưng ký ức một thời quan lang dòng họ Đinh ức hiếp, bóc lột dân bản vẫn còn nặng nề. Vì vậy, phương án giao di tích cho con cháu họ Đinh trông nom cũng đành bỏ ngỏ để đợi… thuyết phục nhân dân.

Tuy nhiên, khả năng phát triển du lịch của khu di tích rừng mộ đá Đống Thếch là rất lớn, bởi nơi đây còn có lễ hội Mường Động tổ chức vào ngày 8 tháng 1 hằng năm, Bảo tàng Hòa Bình đang có phương án nâng cấp thành lễ hội cấp tỉnh, tổ chức ngay trong khu di tích để quảng bá; hơn thế, nơi đây còn nằm trong quần thể khu du lịch Kim Bôi. Nếu tổ chức tốt, khu mộ cổ Đống Thếch sẽ trở thành điểm đến nhiều ý nghĩa văn hóa, lịch sử, khoa học trên cánh cung du lịch phía đông của tỉnh Hòa Bình, thu hút hàng nghìn du khách từ suối nước khoáng Kim Bôi (cách đó 3km) tới thăm. Có như vậy Mường ma mới không còn “ngủ quên”.