Muøa xuaân böôùc vaøo thi ca vieät nam töø haøng ngaøn naêm nay thaät laém veû, muoân maøu. Qua hoàn thô xuaân ta nghe ñöôïc aâm vang cuûa thôøi ñaïi, ta hieåu heát loøng yeâu ngöôøi, yeâu ñôøi, yeâu queâ höông xöù sôû cuûa caùc thi nhaân .Thôøi gian ñeàu ñaën troâi qua, boán muøa luaân chuyeån…xuaân muoân ñôøi vaãn laø xuaân khai hoa, naûy nôû…Ñoù chính laø söï vónh haèng cuûa muøa xuaân Maõn giaùc thieàn sö (1052-1096) ñaõ noùi vôùi chuùng ta qua baøi “Caùo Taät Thò chuùng”

Xuaân khöù baùch hoa laïc

Xuaân ñaùo baùch hoa khai

Söï truïc nhaõn tieàn quaù

Laõo toøng ñaàu thöôïng lai

Maïc vò xuaân taøn hoa laïc taän

Ñình tieàn taïc daï nhaát chi mai

Xuaân ñi traêm hoa ruïng

Xuaân ñeán traêm hoa cöôøi

Vieäc ñôøi qua tröôùc maét

Treân ñaàu toùc baïc roài

Ñöøng töôûng xuaân taøn hoa ruïng heát

Ñeâm qua saân tröôùc moät nhaønh mai.

Ta ôû,ta ñi, khoâng vónh bieät”

Toâi ñöôïc nghe “caùo taät thò chuùng” vaøo ngaøy oâng toâi maát, ngöôøi laáy vieäc ñoïc saùch laøm thuù vui tuoåi giaø, khi ngaõ beänh cuõng nhôø saùch giaûm ñau. Gioïng chuù toâi run vaø cao nhö coá aùt tieáng “oe oe” ñaày söùc soáng cuûa em beù môùi sinh ba hoâm töø nhaø döôùi voïng leân. Noù böôùng bænh nhaéc moïi ngöôøi “toâi coù maët”. Oâng baûo chuù ñaët teân Chi Mai roài im laëng cho ñeán khi maát.

Nhieàu naêm qua, toâi baøng hoaøng vôùi baøi keä aáy. Leõ naøo vaán ñeà naëng neà, muoân thuôû quen vaø laï nhö SOÁNG CHEÁT boãng hoaù ra nheï theânh nhö caønh mai vaøng rôi xuoáng maøu vaøng baùt ngaùt cuûa muøa xuaân trong baøi keä cuûa moät thieàn sö ?

“Xuaân khöù baùch hoa laïc

Xuaân ñaùo baùch hoa khai”

Thieân nhieân hieän ra chung chung, thöôøng tình, nhö moät qui luaät. Xuaân qua traêm hoa ruïng. Xuaân ñeán traêm hoa cöôøi. Loøng töï hoûi laån thaån sao sö khoâng ñaûo ngöôïc laïi ? Ngöôøi ñôøi thöôøng nghó ñeán “khai” tröôùc “laïc”, yeâu hoa nôû haát huûi hoa taøn, chuù troïng söï röïc rôõ, vieân maõn maø khoâng thích heùo taøn rôi ruïng. Phaûi chaêng vì theá maø cuoäc hoaù sinh cuûa con ngöôøi naëng neà nhaát trong muoân loaøi ? Taâm vò thieàn sö ñôøi Lyù nhaân Toâng coù teân Lyù Tröôøng (1052-1096) ñöôïc vua yeâu troïng phaûi ñaït ñeâùn ñoä thaâm traàm, baùt ngaùt môùi ñeå nhö vaäy. Heát thaûy söï vaät trong vuõ truï ñeàu ôû trong voøng sinh hoaù khoâng ngöøng. Vì hoaù maø sinh, laïi vì hoaù maø töû. Hoa nôû laø Ñaïo maø hoa rôi cuõng laø Ñaïo

Hai caâu khaùc nhau hai caëp töø :Khöù –Ñaùo, Laïc-Khai. Theá maø vôùi boán chöõ ñoù, traàn gian ñaõ quaèn quaïi töû bieät sinh ly. Chuyeän xöa keå coù moät oâng vua Aán ñoä hoûi moät nhaø sö “Treân ñôøi coù gì laï nhaát?”Sö traû lôøi: “Laï nhaát laø ai cuõng cheát cöù laøm nhö mình soáng maõi.” Nguoàn soáng vónh cöûu voâ bieân “Baát öùng bieán vò öùng” cöù nhö nöôùc chaûy döôùi caàu coøn ta, ta ñöùng treân caàu?

Khoång töû nhìn boán muøa qua laïi, muoân vaät sinh hoaù, ñaõ phaûi thoát leân:”Thieân haø ngoân tai, Töù thôøi haønh yeân. Baùch vaät sinh yeân. Trang Töû xoaïc chaân goõ chaäu haùt khi vôï qua ñôøi cuõng chæ hieåu ñöôøng sinh töû laø loái vaøo, ra cuûa vaïn vaät. Ñöùc Phaät khi saép nhaäp nieát baøn chæ im laëng caàm caønh hoa giô leân. Ñoái vôùi nhöõng baäc giaùc ngoä, nheï nhaøng thay chuyeän ñi ô,û soáng cheát. Nhöng ngöôøi ñôøi, chaèng chòt trong nhöõng moái quan heä, roái raém trong thaát tình luïc duïc laïi xem ñoù laø bi kòch cuûa kieáp ngöôøi. Laøm theá naøo ñeå soáng trong thanh thaûn khi bieát chaéc mình seõ cheát ? Sö cuõng laø con ngöôøi. Coù beänh nghó veà caùi cheát. Höõu sinh aét höõu töû. Coù nôû aét coù taøn .Thieân nhieân vôùi söï sinh hoaù nheï nhaøng ñaõ nhaén vôùi con ngöôøi ñieàu ñoù.

Chôït nhôù Thieàn sö Chaân khoâng (946-1001)khi traû lôøi caâu hoûi cuûa moät vò Taêng : “xaùc thaân naøy huyû naùt thì theá naøo? Ñaõ öùng khaåu

Xuaân lai, xuaân khöù, nghi xuaân taän

Hoa laïc, hoa khai, chæ thò xuaân

Vaãn nhöõng chöõ “Xuaân” “Khöù” “Lai” “Laïc” “Khai” aáy ñeå noùi veà doøng chaûy sinh hoaù. Con ngöôøi khoâng theå taùch khoûi doøng chaûy vó ñaïi aáy, noái tieáp nhau chaûy ñeán voâ cuøng .

Vaán ñeà laø laøm sao chaáp nhaän deã daøng, nheï nhaøng ñieàu ñöông nhieân aáy, ñöông nhieân maø vaãn baøng hoaøng.

“Söï truïc nhaõn tieàn quaù

Laõo toøng ñaàu thöôïng lai”

Caùnh hoa rôi. NHEÏ maø vaãn BUOÀN!

Noãi buoàn aáy man maùc thoâi nhöng ngoïn gioù hö voâ cöù aâm thaàm luoàn laùch xöông tuyû traàn theá.

He’raclite cuûa Hy laïp töøng than: “Tout change,tout coule!”Khoång töû tröôùc söï luaân löu baát taän aáy thôû daøi : “Troâi chaûy maõi theá ru,ngaøy ñeâm khoâng thoâi”.

Coøn sö:

Tröôùc maét vieäc ñi maõi

Treân ñaàu giaø ñeán roài

10 chöõ thuyeàn nheï chôû ñaày. Caâu keä choøng chaønh treân soùng nöôùc doøng soâng vónh cöûu,maøu toùc traéng nhaáp nhoâ!

Cuoäc chuyeån hoaù lôùn lao cuûa vuõ truï trong ñoù coù con ngöôøi beù nhoû goùi trong maáy chöõ maø meânh mang nhö bieån lôùn trong taâm. Toâi hình dung vò thieàn sö, bò beänh naèm beân cöûa soå, chieâm nghieäm ñieàu QUAÙ, ñieàu LAI, thaám “coå nhaân ñaàu baïch phaùt” Höông thieàn vöông höông tuïc, noãi buoàn vöôùng caâu thô nhöng khoâng keùo noù chöïng laïi maø chæ laøm noù laõng ñaõng tröôùc khi bay cao. Aâm höôûng caâu 3, 4 phaûng phaát nhö tieáng thôû daøi, nheï vaø saâu nhöng khoâng u uaát nhö nhaø thô meâng mang saàu nhaân theá nhö Nguyeãn Du:

“Traûi qua moät cuoäc beå daâu

Nhöõng ñieàu troângthaáy maø ñau ñôùn loøng”

Cuõng phaûi thoâi. Thôøi ñaïi hoï soáng khaùc nhau quaù! Trong caùc trieàu ñaïi phongkieán, trieàu Lyù töøng ñöôïc ñaùnh giaù laø trieàu ñaïi “Thuaàn töø” nhaát. Ñoù chính laø aûnh höôûng cuûa ñaïo Phaät. Vaâng moät thôøi ñaïi coù theå laøm vôi bôùt hay naëng neà theâm “beå khoå” cuûa kieáp ngöôøi!

Coù theå noùi yù thöùc heä “tam giaùo ñoàng nguyeân” cuûa ñôøi Lyù ñeà ñöôïc thieàn sö Maõn giaùc thaám nhuaàn. Trieát lyù thaâm saâu cuûa nhaø phaät, vuõ truï quan DÒCH cuûa trieát hoïc Trung quoác, phongthaùi khinh phieâu cuûa Laõo Trang “Laïc nhieân tri meänh” cuûa nho gia aån hieän trong töøng doøng keä. Nhöng töø TRI ñeán ngoä laø caû moät chaëng daøi. Moât ñaïo só Aân töøng noùi : “Tröùôc khi hoïc Thieàn, nuùi vaãn laø nuùi. Ñöôïc chæ giaùo nuùi khoâng coøn laø nuùi. Khi giaùc ngoä nuùi trôû laïi laø nuùi”. Sö laø Sö. Baøi keä laø bieån, nôi nhöõng con soâng laëng leõ ñoå veà, hoaø tan trong ñoù, chæ coøn nghe nhòp thôû cuûa soùng.34 chöõ . Theá maø nhö ñöùng tröôùc ñaïi döông, beù nhoû u minh khoâng nghe heát ñieàu Soùng noùi. Nhoû nhaët thöôøng tình maø ñaày bí maät vaø vó ñaïi. Ñôn giaûn, döôøng nhö khoâng gaéng löu taâm boãng thình lình trôû neân lôùn lao voâ löôïng :

“Maïc vò xuaân taøn hoa laïc taän

Ñình tieàn taïc nhaát chi mai”

Töôûng chöøng maâu thuaãn theá maø khoâng! HUYÛ DIEÄT vaø BAÁT DIEÄT ñeàøu taát nhieân. SOÁNG vaø CHEÁT ñeàu kyø dieäu, duy trì nguoàn soáng voâ bieân cuûa vuõ truï bieåu hieän qua söï tuaàn hoaøn cuûa thôøi tieát, nhòp ñieäu sinh thaønh hoaù duïc cuûa muoân loaøi .

Vaên thô thieàn khoâng duïng yù ngheä thuaät: “Baát laäp vaên tö, tröïc chæ nhaân taâm”ñeå “kieán tænh”. Ñoù laø yeáu chæ cuûa Thieàn Hoïc”.Vaán ñeà laø choã ñoäc ñaùo, thaàn dieäu bieåu hieän taâm linh giaùc ngoä naèm ôû ñaâu trong môù ngoân töø baát-ñaëng-ñöøng cuûa Thieàn gia? vaø toâi chôït ruøng mình ñoái dieän vôùi NOÙ,vôùi caønh mai beù nhoû töø trong boùng toái bao la vaø bí maät hoâm qua, coù maët trong caûnh xuaân taøn!

Ñöøng töôûng xuaân taøn hoa ruïng heát

Ñeâm qua, saân tröôùc moät caønh mai!

Chính caønh mai muoän aáy ñaõ aâm thaàm khaúng ñònh cuoäc soáng baát dieät, muøa xuaân vónh haèng. Phaûi hieåu MAI vaø yeâu ÑÔØI laém, thieàn sö môùi ñeå caønh mai aáy trong baøi keä laøm tröùôùc khi maát. MAI chöù khoâng phaûi loaøi hoa khaùc. MOÄT CAØNH chöù khoâng phaûi caû vöôøn. “NHAÁT CHI MAI”, chöøng ñoù cuõng ñuû phuû ñònh “xuaân taøn hoa laïc taän”. Ñöùng ñaàu trong töù höûu cuûa ngöôøi xöa, mai coù veû ñeïp kieâu sa loäng laãy, nhöng nghìn chöõ, traêm baøi khoâng noùi heát veû ñeïp vöøa aån vöøa toûa cuûa mai. Hoäi hoa, thô vaên ñaõ luïy tröôùc veû ñeïp beàn bæ, kín ñaùo, cao nhaõ, dòu daøng aáy. Luïc Du ñôøi Toáng ñaõ vieát traêm baøi veà mai vaãn chöa thaáy noùi heát . “Vònh mai thi taäp caåm” goàm 289 baøi chæ vieát veà hoa mai. Tranh möïc nöôùc cuûa Troïng Nhaân veû nhöõng ñoaù hoa mai ñen – traéng tónh taïi maø vaãn baùt ngaùt maøu traéng cuûa ñôøi. Loaøi hoa aáy phaûi thöùc daäy raát sôùm ñeå baùo tin xuaân (Taûo mai). Loaøi hoa aáy vaãn coøn khi “xuaân taøn hoa laïc taän” (vaõn mai) gaày guoäc ñaáy maø khoâng ngaõ nghieâng theo gioù. Moät caønh ñaáy maø chaúng leû loi. Hoa noái hoa, nuï noái nuï, saéc vaøng aån trong saêc xanh, u höông thoang thoaûng, caêng maåy söùc soáng, lieân mieân baát tuyeät. Hoa ruïng taùi keát. Traùi ruïng caây con moïc .. hieám loaøi caây naøo coù söùc soáng beàn dai vaø quaù trình hoaù thaân maïnh meõ ñeán theá ! Ngöôøi yeâu mai bôûi caùi “ñöùc lôùn trong hoàn hoa nho nhoû” .Ngöôøi möôïn mai bieåu hieän khí tieát, phaåm haïnh veà mình. Keû só baát khuaát Cao baù Quaùt cuõng phaûi haï buùt: “Nhaát sinh ñeâ thöû baùi hoa mai”

Coù ngôøi dòch hai caâu cuoái muoán theâm chöõ “Nôû” cho roõ yù. Theá nhö thô coå haøm suùc ngoân ngöõ keä deø xeûn, ñoâi khi theâm chöõ thöôøng daãn ñeán heïp nghóa. Nôû hay taøn Mai vaãn laø Mai “Hoa laïc hoa khai chæ thò xuaân”. Boãng nhôù ñeán böùc tranh “Ñaïp tuyeát taàm mai” treân chieác loï coå trong moät “thieàn truyeän”. OÂng Laõo tìm ñöôïc moät caønh mai tuyeät ñeïp treân non cao giaù buoát. Khi veà laøng, qua caàu, ngoaûnh laïi, chæ coøn laïi moät nhaønh cuûi khoâ. Nhaønh cuûi khoâ aáy sao maø gioáng boä xöông con caù khoång loà trong “ngö oâng vaø bieån caû” cuûa E.Hemingway theá.

Coøn laïi phaûi chaêng laø caønh-mai-trong-maét-oâng laõo maõi maõi ñeïp ôû khoaûnh khaéc vónh cöûu !

Caëp cuoái cuûa baøi keä nhö boùng vôùi hình. Caâu treân tìm mình trong caâu döôùi. Ñoù chính laø hình boùng cuoäc ñôøi, mong manh, baát ñònh vaø baát dieät. Gaàn 1000 naêm. Caønh mai aáy vaãn lunh limh töôi thaém trong doøng thôøi gian voâ thuyû voâ chung. Höông nhaén gôûi, soáng thanh thaûn. Ñi nheï nhaøng “ta ôû, ta ñi ,khoâng vónh bieät”

Coù nhaønh mai aáy, muøa xuaân cuûa Thieàn sö sao maø xuaân theá ! Ñích thò XUAÂN ôû söùc soáng kyø dieäu vónh cöû­ cuûa moät HAÏT BUÏI.

Toâi chaïnh nhôù moät nhaø thô trong thôøi chuùng ta, tröôùc luùc ñi xa ñeå laïi trong “di caûo thô”:

“Anh toàn taïi,

khoâng baèng tuoåi teân maø nhö tro buïi

Nhö ngoïn coû taøn, ñeán tieát laïi troài leân

(Cheá Lan Vieân)

Caùch ngaàn aáy thôøi gian. Thôøi ñaïi laãn yù thöùc heä khaùc nhau laém sao toâi thaáy hoï gaàn nhau theá! Caû hai ñeàu thaáy ñaèng sau HUYÛ DIEÄT laø söï BAÁT DIEÄT

Vaâng: Maïc vò xuaân taøn hoa laïc taän

Ñình tieàn taïc daï nhaát chi mai

Caønh- mai- cuûa- oâng toâi vaãn coøn ñoù. Baây giôø em chi mai ñaõ coù theâm moät caønh mai nöõa. Coøn oâng vaãn ôû ñaèng sau khung aûnh, nuï cöôøi chöøng phaûng phaát. Coù lyù chaêng khi phaùt bieåu theo caùch Thieàn “Söï thöïc cheát laø soáng”

Maõn giaùc laø moät thieàn sö “Caùo taät thi chuùng” laø moät baøi keä. Sao toâi cöù muoán goïi oâng laø moät nhaø thô bôûi baøi keä laø moät baøi thô ñích thöïc, khoâng duïng yù maø vaãn ñöôïm maøu ngheä thuaät. Coù caùi gì cöù HAÙT leân ôû ñaáy, giöõa bao la vaø beù nhoû, baát bieán vaø vaïn bieán, huyû dieät vaø baát dieät, Ñaïo vaø Ñôøi, Ngöôøi vaø Sö

“Giaù trò nhö con soâng, caøng saâu chaûy caøng eâm” “Caùo taät thò chuùng laø moät doøng soâng nhö theá”!

Chieàu ñeán khoâng ai ngaên ñöôïc maët trôøi laën. Nhöng ngaøy mai laïi thaáy maët trôøi. Caûm ôn sö!

4/1995